‘Over geïnstitutionaliseerd liegen’
Toen ik eind jaren tachtig in Utrecht de colleges PR en Voorlichting bezocht van hoogleraar en theoloog Anne van der Meiden was ik er al snel achter dat ethiek een hoofdbestanddeel zou zijn. Op zich niet zo verwonderlijk voor een dominee, maar hij had een andere bedoeling. Mensen die zich bezig houden met Public Relations en Voorlichting verkondigen een mening, brengen helderheid rond de visie van bedrijven, instellingen, directeuren of politici. Ze hebben een doel te dienen, een denkrichting aan te geven aan hun toehoorders. Daarmee begeven ze zich in hun dagelijkse werkpraktijk voortdurend op de grens van goed en kwaad, van waar en onwaar. Soms is die grens kristalhelder, maar vaker is dat niet zo. Zij verkondigen een visie, een denkrichting en die steunen als het goed is altijd min of meer op de geldende normen en waarden. Die kunnen in de loop van de tijd verschuiven.
Wat in de jaren vijftig van de vorige eeuw de normaalste zaak van de wereld was, wordt nu als totaal achterhaald beschouwd. Dat een getrouwde vrouw die zwanger werd ogenblik een einde moest maken aan haar carrière om zich volledig te kunnen richten op de opvoeding van haar kind was toen algemeen aanvaard. Die zaken behoren gelukkig tot het verleden, maar er zijn zaken waaraan we in essentie nog dezelfde waarden toekennen. Het is bijvoorbeeld niet toegestaan je medemens te doden, stelen is verwerpelijk en je mag niet liegen. Mag je niet liegen? Een leugentje om bestwil kan toch geen kwaad en misschien hoef je ook niet de hele waarheid te vertellen, kies je alleen de argumenten die in je voordeel werken (cherry picking). Dat mag toch wel? Je leugen dient immers een hoger doel. Bijvoorbeeld een politieke beslissing waar jij een sterke voorstander van bent? Daar raken sommigen tegenwoordig van het pad. Daar heiligt het doel alle middelen, want het doel staat centraal en als het doel eenmaal is behaald is dat ten voordele van (vrijwel) iedereen (vind jij). In elk geval van de mensen die tot jouw kring behoren en die hetzelfde idee aanhangen. Waar heb ik het hier over? Bijvoorbeeld over het referendum dat de Britten enkele jaren geleden organiseerden waarin hen de keuze voor een Brexit werd voorgelegd.
De Brexiteers wonnen met een uiterst klein verschil. Maar hoe kwam die winst tot stand? Kijk naar de documentaire ‘The Uncivil War’, waarin een helder beeld wordt geschetst van politiek adviseur Dominic Cummings en zijn strategie om de Britten door middel van geïnstitutionaliseerd liegen te verleiden voor ‘leave’ te kiezen. Hoe? Een simpele boodschap (let’s take back control) tienduizenden malen herhalen, je tegenstanders overschreeuwen en dan maar hopen dat er genoeg journalisten, commentatoren en tegenstanders zijn die je beweringen niet checken. Een documentaire die tegelijk briljant en afschuwelijk is, maar heel duidelijk maakt hoe extreem effectief zo’n campagne is. Zo zijn in het verleden twee wereldoorlogen ontstaan, exact dezelfde strategie. Te laat opgemerkt, halfslachtig gereageerd tot het te laat was. Cummings en zijn trawanten hebben hun zin, de UK zal de EU verlaten en de toekomst zal ons tonen wie er gelijk had. Ik hou mijn hart vast.
Hans Eberson
